अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण दिवस २०२५, मुल नारा, उद्देश्य, सान्दर्भिकता र हाम्रो दायित्व

दुर्गा प्रसाद दाहाल
प्रधानध्यापक,
रोजमेरी आईडल बोर्डिङ्ग स्कुल,तारकेश्वर–७, काठमाडौं

प्रस्तावना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
मानव सभ्यता र प्रकृतिको सम्बन्ध प्राचीन कालदेखि नै अत्यन्तै गहिरो, अविच्छिन्न र परस्पर निर्भर रहँदै आएको छ। पृथ्वीको अस्तित्व, जैविक विविधता, प्राकृतिक स्रोतहरूको सन्तुलन, मानव स्वास्थ्य, आर्थिक विकास, सामाजिक समृद्धि र सांस्कृतिक पहिचान सबैको मूलमा स्वस्थ वातावरणको योगदान रहन्छ। तर, औद्योगिक क्रान्तिपछि बढ्दो जनसंख्या, प्रविधिको तीव्र विकास, उपभोक्तावादी सोच, प्राकृतिक स्रोतहरूको अन्धाधुन्ध दोहन, र वातावरणप्रति बेवास्ता गर्दा आज पृथ्वी गम्भीर संकटमा छ। जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको विनाश, वायु, माटो, जल प्रदूषण, प्लास्टिक फोहोर, वन विनाश, प्राकृतिक विपद्, स्वास्थ्य समस्या, खाद्य संकट, सामाजिक असमानता जस्ता चुनौतीले मानव अस्तित्व नै धरापमा परेको छ।

यस्तो सन्दर्भमा, अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण दिवसले सम्पूर्ण मानव जातिलाई एकै मञ्चमा ल्याउने, वातावरणीय समस्याप्रति सचेत गराउने, समाधानका उपायहरूमा साझा प्रतिबद्धता जनाउने, र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने विश्वव्यापी अभियानको रूपमा स्थापित भएको छ। वातावरण दिवसको इतिहास सन् १९७२ मा स्वीडेनको स्टकहोममा सम्पन्न संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानव वातावरण सम्मेलनबाट सुरु भएको हो। सो सम्मेलनमा ११३ राष्ट्रका प्रतिनिधिहरू, वैज्ञानिक, विज्ञ, समाजसेवी, पत्रकार, विद्यार्थी, महिला, युवा, आदिवासी समुदायको सहभागिता थियो। सम्मेलनले “इलथि इलभ भ्बचतज“ अर्थात् “एकै पृथ्वी, हाम्रो साझा घर“ भन्ने सन्देश दियो र वातावरण संरक्षणलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा स्थापित ग¥यो। त्यसैको निरन्तरता स्वरूप, सन् १९७३ देखि हरेक वर्ष जुन ५ मा वातावरण दिवस मनाउन थालियो।

प्रारम्भमा केही देशमा मात्र सीमित यो दिवस आज विश्वका १५० भन्दा बढी मुलुकमा वृक्षारोपण, सरसफाइ, गोष्ठी, सचेतना अभियान, चित्रकला, कविता, निबन्ध, प्रदर्शनी, बहस, वृत्तचित्र, प्लास्टिक संकलन, नदी सफाइ, हरियाली विस्तार, जैविक कृषि, ऊर्जा संरक्षण, नवप्रवर्तन, वातावरणमैत्री प्रविधि प्रवद्र्धन, नीति निर्माण, अनुसन्धान, शिक्षा, संचार, सामुदायिक सहभागिता, उद्योग–व्यापार, सरकारी तथा गैरसरकारी तहमा भव्य रूपमा मनाइन्छ। यसले वातावरणीय मुद्दालाई वैज्ञानिक वा सरकारी विषय मात्र नभई हरेक नागरिकको दायित्वका रूपमा स्थापित गर्न उल्लेखनीय भूमिका खेलेको छ। वातावरण दिवसले प्रकृति र मानव सभ्यताको सहअस्तित्वका लागि सोच्न, बुझ्न, व्यवहारमा उतार्न र भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित, समुन्नत वातावरण सुनिश्चित गर्न प्रेरित गर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि वातावरण दिवसको महत्व झनै बढेको छ। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, वन, जैविक विविधता, जलस्रोत, कृषि, पर्यटन, संस्कृति, भाषा, धर्म, परम्परा, हस्तकला, लोकजीवन सबैको आधार स्वस्थ वातावरण हो। तर, पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तन, बाढी, पहिरो, डढेलो, वन विनाश, प्लास्टिक फोहोर, जल–माटो प्रदूषण, जैविक विविधताको क्षय, प्राकृतिक स्रोतहरूको असन्तुलित उपयोग, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, सवारी साधनको वृद्धि, ऊर्जा संकट, स्वास्थ्य समस्या, खाद्य असुरक्षा, बेरोजगारी, गरिबी, सामाजिक असमानता जस्ता चुनौतीले नेपाली समाजलाई समेत प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष असर गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा वातावरण दिवसले नेपालमा पनि वातावरणीय शिक्षा, चेतना, नीति, व्यवहार, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहभागिता, सहकार्य, दिगोपन, समावेशी विकास, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ।

२०२५ को मुख्य नाराः “द्यभबत एबिकतष्अ एयििगतष्यल”
सन् २०२५ को अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण दिवसको मूल नारा “द्यभबत एबिकतष्अ एयििगतष्यल” अर्थात् “प्लास्टिक प्रदूषणलाई अन्त्य गरौं” रहेको छ। यो नारा केवल शब्द होइन, आजको विश्वको सबैभन्दा ज्वलन्त र गम्भीर चुनौतीलाई सम्बोधन गर्ने अभियान हो। प्लास्टिक प्रदूषणले विश्वका सागर, नदी, ताल, माटो, हावा, वनस्पति, जीवजन्तु र मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। प्रत्येक वर्ष ३० करोड टनभन्दा बढी प्लास्टिक उत्पादन हुन्छ, जसको ठूलो हिस्सा फोहोरका रूपमा वातावरणमा फ्याँकिन्छ। प्लास्टिक नष्ट हुन हजारौं वर्ष लाग्ने हुँदा यसको दुष्परिणाम पुस्तौंदेखि पुस्तासम्म रहिरहन्छ। प्लास्टिकको सूक्ष्म कण (mष्अचयउबिकतष्अक) हावामा, पानीमा, माटोमा, खाद्य शृंखलामा मिसिन्छ, जसले मानव स्वास्थ्यमा क्यान्सर, हर्मोनल समस्या, प्रजनन समस्या, श्वासप्रश्वास, मिर्गौला, कलेजो, हृदय, स्नायु प्रणाली, छालामा असर गर्छ। समुद्री जीवनमा प्लास्टिकका टुक्रा जलचर जनावरले खानाले तिनीहरूको मृत्यु, प्रजननमा समस्या, जैविक श्रृंखलामा विषाक्तता फैलिन्छ। माटो र पानीमा प्लास्टिक मिसिँदा कृषि उत्पादनमा गिरावट आउँछ।

प्लास्टिक प्रदूषणको समस्या विश्वव्यापी छ। अफ्रिका, एसिया, युरोप, अमेरिका, अष्ट्रेलिया—सबै महादेशमा प्लास्टिक फोहोरको मात्रा बढ्दो छ। समुद्री सतहमा ५ ट्रिलियनभन्दा बढी प्लास्टिकका टुक्रा छन्। हरेक मिनेटमा १० लाखभन्दा बढी प्लास्टिक बोतल र ५० लाखभन्दा बढी प्लास्टिक झोला प्रयोग हुन्छन्। प्लास्टिक उत्पादनको ९% मात्र पुनःचक्रण हुन्छ, बाँकी ७९% फोहोरका रूपमा जमिन, नदी, समुद्र, हावामा पुग्छ। नेपालमा पनि प्लास्टिक झोला, बोतल, प्याकेजिङ्ग, खाद्य सामग्री, पानी, सवारी साधन, निर्माण सामग्री, कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यापार, पर्यटन, मनोरञ्जन, घरायसी उपयोगमा प्लास्टिकको प्रयोग अत्यधिक छ। काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, धरान, बुटवल, नेपालगञ्ज, चितवन, जनकपुर, हेटौंडा, धनगढी, इटहरी, बिरगञ्ज, ललितपुर, भक्तपुर, दमक, विर्तामोड, बर्दिबास, बागलुङ, पाल्पा, इलाम, धनुषा, कैलाली, कञ्चनपुर, झापा, मोरङ, सुनसरी, सप्तरी, सिरहा, महोत्तरी, रौतहट, बारा, पर्सा, मकवानपुर, नवलपरासी, रुपन्देही, कपिलवस्तु, गुल्मी, अर्घाखाँची, स्याङ्जा, तनहुँ, कास्की, पर्वत, लमजुङ, गोरखा, चितवन, नवलपुर, दाङ, रोल्पा, रुकुम, सल्यान, सुर्खेत, बाँके, बर्दिया, जुम्ला, डोल्पा, मुगु, हुम्ला, कालिकोट, बाजुरा, बझाङ, अछाम, डोटी, डडेल्धुरा, बैतडी, दार्चुला, सुदूरपश्चिम, कर्णाली, गण्डकी, लुम्बिनी, बागमती, मधेस, कोशी, प्रदेश १—सबै क्षेत्रमा प्लास्टिक प्रदूषणको समस्या बढ्दो छ।

यस अभियानले सरकार, उद्योग, समुदाय, व्यक्ति, संघ–संस्था, विद्यार्थी, शिक्षक, पत्रकार, कलाकार, महिला, युवा, बालबालिका, किसान, व्यवसायी, वैज्ञानिक, अभियन्ता, नीति निर्माता, अनुसन्धानकर्ता, नवप्रवर्तनकर्ता, परोपकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार सबैलाई प्लास्टिकको प्रयोग घटाउन, पुनःचक्रण प्रवद्र्धन गर्न, वैकल्पिक सामग्री अपनाउन, वातावरणमैत्री नीति बनाउन, सचेतना फैलाउन, अनुसन्धान गर्न, नवप्रवर्तन गर्न, सहकार्य गर्न, दिगो विकासका लक्ष्य (क्म्न्क) हासिल गर्न आह्वान गरेको छ। “द्यभबत एबिकतष्अ एयििगतष्यल” अभियानले प्लास्टिकको उत्पादन, वितरण, उपभोग, फोहोर व्यवस्थापन, पुनःचक्रण, पुनःप्रयोग, नवप्रवर्तन, नीति, शिक्षा, संचार, अनुसन्धान, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा जोड दिएको छ।

प्लास्टिक प्रदूषणः कारण, असर र समाधान
कारण

प्लास्टिक प्रदूषणका मुख्य कारणहरूमा एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिक (कष्लनभि–गकभ उबिकतष्अक) को अत्यधिक प्रयोग, फोहोर व्यवस्थापनको अभाव, पुनःचक्रण प्रविधि र पूर्वाधारको कमजोरी, जनचेतनाको कमी, उपभोक्तावादी सोच, सस्तो र सजिलो विकल्पको खोजी, सरकारी नीति र कार्यान्वयनको कमजोरी, उद्योग–व्यापारको गैरजिम्मेवार व्यवहार, बजारमा प्लास्टिकको सहज उपलब्धता, विज्ञापन, प्रचार–प्रसार, प्रतिस्पर्धा, नवप्रवर्तनमा कमी, शिक्षा–अनुसन्धानको अभाव, सामाजिक सहभागितामा कमजोरी, वातावरणीय शिक्षा र चेतनाको अभाव, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको उपेक्षा, सहकार्यको अभाव, दिगोपनको कमी, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्वमा कमजोरी, अनुसन्धान–नवप्रवर्तनमा लगानीको अभाव, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा कमजोरी पर्दछन्।

असर

प्लास्टिक प्रदूषणले समुद्री जीवनमा गम्भीर असर पार्छ। प्लास्टिकका टुक्रा जलचर जनावरले खानाले तिनीहरूको मृत्यु, प्रजननमा समस्या, जैविक श्रृंखलामा विषाक्तता फैलिन्छ। समुद्री कछुवा, डल्फिन, ह्वेल, माछा, सील, समुद्री पक्षी, कोरल, झिँगा, झ्याउ, साना जीवजन्तु, प्लाङ्कटन, स्यान्ड, समुद्री घास, सागरको जैविक विविधता, खाद्य श्रृंखला, समुद्री पारिस्थितिकी तन्त्र, मानव स्वास्थ्य, पर्यटन, व्यापार, माछा पालन, कृषि, जल स्रोत, जलवायु, मौसम, हावा, माटो, वनस्पति, पशुपन्छी, किसान, माछा मार्ने, समुद्री समुदाय, तटीय क्षेत्र, शहरी–ग्रामीण, महिला–बालबालिका, युवा–बृद्ध, गरिब–धनी, शिक्षा–स्वास्थ्य, संस्कृति–परम्परा, भाषा–धर्म, हस्तकला–व्यापार, रोजगारी–आय, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, दिगोपन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान, सहकार्य, नीति, शिक्षा, संचार, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष असर गर्छ।

प्लास्टिक प्रदूषणले माटो र पानीमा प्लास्टिक मिसिँदा कृषि उत्पादनमा गिरावट आउँछ, मानव स्वास्थ्यमा क्यान्सर, हर्मोनल समस्या, प्रजनन समस्या, श्वासप्रश्वास, मिर्गौला, कलेजो, हृदय, स्नायु प्रणाली, छालामा असर गर्छ। प्लास्टिकको सूक्ष्म कण (mष्अचयउबिकतष्अक) हावामा, पानीमा, माटोमा, खाद्य शृंखलामा मिसिन्छ, जसले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ। प्लास्टिक फोहोरले सहर, गाउँ, बजार, विद्यालय, अस्पताल, उद्योग, कार्यालय, पार्क, बगैंचा, सडक, नदी, पोखरी, ताल, डाँडा, जंगल, हिमाल, पहाड, तराई, घर, बगैंचा, खेत, बारी, गोठ, चौर, वन, जल, माटो, हावा, पशुपन्छी, वनस्पति, माछा, किसान, मजदुर, व्यवसायी, विद्यार्थी, शिक्षक, पत्रकार, कलाकार, महिला, युवा, बालबालिका, बृद्ध, गरिब, धनी, शिक्षा, स्वास्थ्य, संस्कृति, धर्म, भाषा, हस्तकला, व्यापार, रोजगारी, आय, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, दिगोपन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान, सहकार्य, नीति, शिक्षा, संचार, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष असर गर्छ।

समाधान
प्लास्टिक प्रदूषणको समाधानका लागि प्लास्टिकको प्रयोग कम गर्नु, पुनःचक्रण प्रवद्र्धन गर्नु, वैकल्पिक सामग्रीको प्रयोग, सरकारी नीतिगत हस्तक्षेप, जनचेतना अभिवृद्धि, शिक्षा, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य जस्ता उपायहरू आवश्यक छन्। प्लास्टिक झोला, बोतल, प्याकेजिङ्ग, खाद्य सामग्री, पानी, सवारी साधन, निर्माण सामग्री, कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यापार, पर्यटन, मनोरञ्जन, घरायसी उपयोगमा प्लास्टिकको प्रयोग घटाउन, पुनःचक्रण प्रवद्र्धन गर्न, वैकल्पिक सामग्री अपनाउन, वातावरणमैत्री नीति बनाउन, सचेतना फैलाउन, अनुसन्धान गर्न, नवप्रवर्तन गर्न, सहकार्य गर्न, दिगो विकासका लक्ष्य (क्म्न्क) हासिल गर्न आह्वान गरिएको छ।

नेपाल सरकारले प्लास्टिक झोला प्रतिबन्ध, फोहोर व्यवस्थापन ऐन, वातावरण संरक्षण ऐन, जलवायु नीति, वातावरणीय शिक्षा, हरियाली अभियान, वृक्षारोपण, स्वच्छता अभियान, पुनःचक्रण उद्योग प्रवद्र्धन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा जोड दिएको छ। स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, गैरसरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार, निजी क्षेत्र, उद्योग–व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, संस्कृति, धर्म, भाषा, हस्तकला, व्यापार, रोजगारी, आय, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, दिगोपन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान, सहकार्य, नीति, शिक्षा, संचार, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्न आवश्यक छ।

वातावरण दिवसको सान्दर्भिकता
आजको सन्दर्भमा वातावरण दिवसको सान्दर्भिकता झनै बढेको छ। जलवायु परिवर्तन, अत्यधिक तापमान, असमय वर्षा, बाढी, सुख्खा, जैविक विविधताको क्षय, प्राकृतिक स्रोतहरूको सन्तुलन विग्रनुजस्ता समस्याले मानव जीवनलाई प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ। वातावरणीय संकटले खाद्य सुरक्षा, स्वास्थ्य, आर्थिक विकास, सामाजिक स्थायित्व सबै क्षेत्रमा चुनौती थपेको छ। वातावरण संरक्षण केवल सरकारको जिम्मेवारी नभई हरेक नागरिक, संघ–संस्था, उद्योग, शैक्षिक निकायको साझा दायित्व हो भन्ने सन्देश वातावरण दिवसले दिन्छ। यसले वातावरणप्रति सकारात्मक सोच, व्यवहार परिवर्तन र दीगो विकासको बाटोमा अग्रसर हुन सबैलाई प्रेरित गर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा वातावरण दिवसको सान्दर्भिकता झनै बढेको छ। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, वन, जैविक विविधता, जलस्रोत, कृषि, पर्यटन, संस्कृति, भाषा, धर्म, परम्परा, हस्तकला, लोकजीवन सबैको आधार स्वस्थ वातावरण हो। तर, पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तन, बाढी, पहिरो, डढेलो, वन विनाश, प्लास्टिक फोहोर, जल–माटो प्रदूषण, जैविक विविधताको क्षय, प्राकृतिक स्रोतहरूको असन्तुलित उपयोग, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, सवारी साधनको वृद्धि, ऊर्जा संकट, स्वास्थ्य समस्या, खाद्य असुरक्षा, बेरोजगारी, गरिबी, सामाजिक असमानता जस्ता चुनौतीले नेपाली समाजलाई समेत प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष असर गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा वातावरण दिवसले नेपालमा पनि वातावरणीय शिक्षा, चेतना, नीति, व्यवहार, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहभागिता, सहकार्य, दिगोपन, समावेशी विकास, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ।

हाम्रो दायित्वः व्यवहारिक परिवर्तन र भविष्यको लागि प्रतिबद्धता
अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण दिवस २०२५ ले हामी सबैलाई व्यक्तिगत, सामूहिक र संस्थागत तहमा दिगो वातावरण संरक्षणका लागि सचेत, जिम्मेवार र सक्रिय बन्न आह्वान गरेको छ। हामीले प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, पुनःचक्रणलाई प्राथमिकता दिने, जैविक विकल्प रोज्ने, वृक्षारोपण गर्ने, फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिने, ऊर्जा संरक्षण गर्ने, वातावरणीय शिक्षा प्रवद्र्धन गर्ने जस्ता व्यवहारिक कदम चाल्नुपर्छ। विद्यालय, कलेज, समुदाय, उद्योग, सरकार सबै तहमा वातावरणमैत्री नीति र अभ्यासलाई आत्मसात् गर्न आवश्यक छ। आजको सानो प्रयासले भोलिको पुस्ताका लागि सुरक्षित, स्वच्छ र समुन्नत वातावरण सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। यसर्थ, वातावरण दिवस केवल एक दिनको उत्सव नभई हरेक दिनको व्यवहार र जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याउने प्रेरक अभियान बन्नुपर्छ।

व्यक्तिगत स्तरमा हामीले प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने, पुनःचक्रण गर्ने, जैविक विकल्प रोज्ने, वृक्षारोपण गर्ने, फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिने, ऊर्जा संरक्षण गर्ने, वातावरणीय शिक्षा प्रवद्र्धन गर्ने, सचेतना फैलाउने, अनुसन्धान गर्ने, नवप्रवर्तन गर्ने, सहकार्य गर्ने, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षण गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य गर्ने जस्ता व्यवहारिक कदम चाल्नुपर्छ। सामूहिक स्तरमा विद्यालय, कलेज, समुदाय, उद्योग, सरकार, संघ–संस्था, निजी क्षेत्र, उद्योग–व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, संस्कृति, धर्म, भाषा, हस्तकला, व्यापार, रोजगारी, आय, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, दिगोपन, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान, सहकार्य, नीति, शिक्षा, संचार, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, सहकार्य, दिगोपन, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, युवा नेतृत्व, स्थानीय ज्ञान, संस्कार, परम्पराको संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्न आवश्यक छ।

निष्कर्ष
अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण दिवस २०२५ को मूल नारा “द्यभबत एबिकतष्अ एयििगतष्यल” ले हामीलाई प्लास्टिक प्रदूषणको गम्भीरता बुझाउन र समाधानका लागि साझा प्रयास गर्न प्रेरित गर्छ। वातावरण संरक्षण हाम्रो साझा दायित्व हो; हरेक नागरिक, संस्था र सरकारको सक्रिय सहभागिताले मात्र सुरक्षित, स्वच्छ र दिगो भविष्य सम्भव छ। आजैबाट सचेत, जिम्मेवार र व्यवहारिक परिवर्तनको सुरुवात गरौं। वातावरण दिवस केवल एक दिनको उत्सव नभई हरेक दिनको व्यवहार र जीवनशैलीमा परिवर्तन ल्याउने प्रेरक अभियान बन्नुपर्छ। भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित, समुन्नत, स्वच्छ, हरियालीयुक्त, दिगो, समावेशी, न्यायपूर्ण, समृद्ध, शान्त, सुसंस्कृत, सभ्य र समुन्नत समाज निर्माणका लागि आजैबाट व्यवहारिक परिवर्तनको सुरुवात गरौं।